Yıl 1930. Sapanca Halk Okuma Odası; bilgiye erişim alanı, birlikte düşünme mekânı. Toplumsal bilinç üretim merkezi, sosyalleşmenin en entelektüel hali… Kendi kaderine sahip çıkanların, yarını birlikte kurmaya inananların yeriydi burası. Sonra bir şeyler değişti dünyada. Modern çağ, insanı kendi ürettiği değerlerle etkisiz kılmanın yöntemini keşfetti. Ve sonunda insan, kendi sonunu hazırlayan küresel dönüşümleri bile derin bir rıza ile kabul eder hale geldi.
Yirminci yüzyıl varoluşçuluğunun en temel düsturu şuydu:
“Halk okursa özgürleşir.”
İnsan okuma yazma bildikçe kendini tanır, gerçeği ayırt eder;
sorgular, denetler, yalanı eler ve hakikate biraz daha yaklaşır.
Bu yüzden gazete ve kitap basımı teşvik edildi;
okuma odaları, halk dersleri, gece kursları ve halkevleri kuruldu.
Sapanca’da ise bu anlayış yalnızca bir fikir olarak kalmadı.
1930 yılında “Halk Okuma Odası” olarak hayata geçti.
Orada sadece kitap okunmadı;
birlikte düşünmek, konuşmak, tartışmak ve
kendi kaderine sahip çıkmak öğrenildi.
Umursamak, birlikte hareket etmek ve söz sahibi olmak
sıradan bir refleks, doğal bir duruş haline geldi.
…
Bernays’in Karanlık Keşfi: Rıza Mühendisliği
Ama, çok uzaklarda bir adam Edward Bernays bu iyimserliğe hiç inanmadı.
Ona göre insanlar okudukça özgürleşmiyor;
tam tersine sloganlara, manşetlere, reklamlara ve hazır fikirlere daha açık hale geliyordu.
1947’de yazdığı “Rıza Mühendisliği” makalesinde tam olarak da bunu ve yöntemlerini anlattı.
“İnsanları bilgilendirmek değil,
nasıl düşüneceklerini önceden şekillendirmek…”
Bernays’in sistemi buydu.
O, halkı bilinçlendirmeye değil; yönetilebilir hale getirmeye çalıştı.
İnsan aklını güçlendirmek yerine, korkuları ve zaafları hedef aldı.
Belki de modern dünyanın en büyük kırılması burada başladı:
İnsan artık gerçeği arayan birey olmaktan çıkıp,
kendisine sunulan algının tüketicisine dönüştü.
Reklamlar, manşetler, uzman yorumları,
“gündem” denilen o görünmez akış…
Hepsi insanların ne düşüneceğini fark ettirmeden belirleyen
bir mekanizmaya dönüştü.
Ve en tehlikelisi şuydu:
İnsanlar yönlendirildiklerini fark etmiyordu bile.
Çünkü artık insanlar gerçeği değil, gösterilen kısmı görüyordu.
Bir haberi okuyor ama kimin – niçin süzdüğünü bilmiyordu.
Bir uzmana güveniyor ama arkasındaki çıkarı görmüyordu.
Bir lideri sevdiğini sanıyor ama o sevginin;
sloganlarla, görüntülerle ve duygularla üretildiğini fark etmiyordu.
Bernays’in asıl amacı buydu:
“İnsanlara bir şeyi zorla yaptırmak değil,
onu kendi tercihleri sanmalarını sağlamak.“
Üstelik bunun için baskıya bile gerek yoktu.
Önce toplum bölünür,
her kesime kendi “güvendiği ses” sunulur,
Sonra o ses konuşur, herkes kendi fikrini duyduğunu sanardı.
İnsanlar karar verdiklerini düşünürdü.
Oysa karar çoktan onlar adına verilmiş olurdu.
Bernays, insana zincir vurmadı,
Zinciri görünmez yaptı.
Adına da “özgür tercih” dedi.
…
Dijital Hissizleşme
Bugün yaşadığımız dönem, bu teorinin dijitalleşmiş zirvesi gibi.
Artık sadece ürün değil, gündem tüketiyoruz;
öfke tüketiyoruz, duyarlılık tüketiyoruz.
Her gün sayısız görüntüye, habere,
krize ve felakete maruz kalıyoruz.
Zihin bir süre sonra kendini otomatik pilota alıyor.
Çünkü modern hayatın insana öğrettiği ilk savunma,
hissizleşmek.
Önce daha az şaşırıyoruz.
Sonra daha az üzülüyoruz.
En sonunda alışıyoruz.
Ve alıştıkça, umursamazlık normalleşiyor.
…
Sapanca’nın Hikâyesi
Sapanca’nın hikâyesi de tam olarak bu döngüde okunabilir:
Bir gölün suları çekiliyor… birkaç gün konuşuluyor.
Ormanlar imara açılıyor… biraz tartışılıyor.
Haz ve hız ölümcül olabiliyor… sonra alışılıyor.
Ve hayat kaldığı yerden devam ediyor.
…
Peki Şimdi Ne Yapacağız?
Zamanı geri çeviremeyiz.
Ne Sapanca’yı eski haline döndürebiliriz,
ne de geçmişi yeniden kurabiliriz.
Ama en azından şunu yapabiliriz:
Şaşırmayı unutmamak.
Çünkü bazen direnmek,
olan bitene hâlâ şaşırabiliyor olmaktır.
…
Bir ağacın neden kesildiğini sormak.
Bir derenin neden kuruduğunu unutmamak.
Bir kasabanın ruhunun nasıl yavaş yavaş mülksüzleştiğini görebilmek.
Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey,
yeniden bir “Halk Okuma Odası” fikri.
Aynı odanın içinde yeniden oturmak…
Biraz yavaşlamak…
Edebimizle yeniden edebiyat yapmak…
Gürültü değil, anlam üretmek…
Birlikte okumak, birlikte anlamaya çalışmak…
Ve belki de hepsinden önemlisi:
Yeniden umursamak.
Çünkü toplumlar yanlış yaptıkları zaman değil,
yanlışı normal kabul etmeye başladıkları zaman çözülürler.