Bir beldeyi anlatmanın en sahici yolu, geçmişin ayak izlerini sürmektir. Rastgele konulduğunu sandığımız bazı yer isimlerinin ardında bazen bir ferman kadar ağır, bir sürgün kadar acı, bir pınar kadar berrak hikâyeler saklıdır. Çünkü bir yerin tarihi her zaman müzelerde, arşivlerde değildir; bazen anlamını artık kimsenin düşünmediği eski bir tabelada yaşar. İşte Kırkpınar da böyledir.
Bir gün, doğduğunuz topraklardan koparıldığınızı düşünün…
Ardınızda bir ev, yarım kalmış hatıralar, çocukluğunuzun sokakları ve belki de bir daha hiç göremeyeceğiniz çeşmeler bıraktığınızı…
Yanınıza alabildiğiniz tek şeyin geçmişiniz olduğunu düşünün.
İşte Kırkpınar’ın hikâyesi böyle başlıyor.
Bir sürgünün gölgesinden, bir toprağın sabrından ve suyun asırlara meydan okuyan hafızasından doğmuş yaklaşık yüz elli yıllık bir hikâye…
Kırkpınar.
…
Bir memleketi gerçekten tanımanın, ruhuna dokunmanın en sahici yolu nedir, biliyor musunuz?
Bazen eski bir tabelanın gölgesinde durmak, bazen unutulmuş bir sokağın taşlarına bakmak, bazen de bir çeşmenin başında geçmişi dinlemektir.
Çünkü bazı yerlerin tarihi kitaplarda değil, sokaklarında saklıdır.
İşte biz de bugün, idari olarak Hasanpaşa, Soğuksu ve Tepebaşı diye ayrılan ama gönlümüzde hep bir bütün olan Sapanca’nın gözbebeği Kırkpınar’ın yeşil sokaklarında geçmişin izlerini aradık.
Ve aklımızda tek bir soru vardı:
Bugün tek nefeste söyleyip geçtiğimiz Kırkpınar adı, hangi büyük göçün yüreğinden koptu?
Hangi insanlar, hangi uzak diyarlardan kopup geldi? Hangi acıları ve umutları beraberinde taşıdı? Geride bıraktıkları vatanlarının özlemini, bu topraklarda nasıl bir yuvaya dönüştürdüler?
Cevap, yaklaşık yüz elli yıl öncesinde saklı.
Şimdi biraz geriye gidelim…
Çünkü Kırkpınar’ın hikâyesi, yalnızca bir yerleşimin değil; yurdundan kopan insanların, suyun başında yeniden kök salmasının hikâyesidir.
…
1. Dönem: Kafkasya’dan Yükselen İlk Ses – Çizemua Hable (1864)
Kırkpınar’ın hikâyesi,
insanlık tarihinin en büyük zorunlu göçlerinden biri olan
1864 Büyük Çerkes Sürgünü’ne uzanıyor.
Kafkasya’nın Karadeniz’e bakan sarp dağlarından koparılan insanlar;
arkalarında mezarlarını, çocukluklarını, hatıralarını ve dillerini bırakmak zorunda kaldılar.
Yanlarına alabildikleri birkaç eşya ve taşıyabildikleri kadar umutla uzun ve yorucu bir yolculuğun ardından Sapanca Gölü’nün güneyindeki bu yeşil vadiye ulaştılar.
İlk yerleşenler arasında Çerkeslerin Çizemua sülalesinden
Hasan, Hüseyin ve Şaban Beyler bulunuyordu.
Ardından Gıba ve Abaza aileleri de bu yeni hayata tutundu.
Henüz resmi bir kayıt yoktu.
Henüz Türkçe bir isim de…
Sadece göçün yorgunluğu ve yeniden kök salma iradesi vardı.
Çerkes geleneğinde yeni kurulan yerleşimlere çoğu zaman kurucu sülalenin adı verilirdi.
İşte bu yüzden bu topraklarda yankılanan ilk isim:
Çizemua Hable…
Yani Çizemua Köyü.
Burası, sürgünün sessizce toprağa karıştığı;
acının yavaş yavaş umuda dönüştüğü ilk sığınaklardan biri oldu.
…
2. Dönem: Osmanlı Arşivlerindeki Resmi Doğuş – Şadiye (1887)
Zaman geçti.
Göç, yerini düzene bıraktı.
Köy büyüdü, nefes aldı ve Osmanlı idari teşkilatının bir parçası hâline geldi.
Artık bu yeni hayatın resmî bir adı olmalıydı.
17 Mart 1887 tarihli Osmanlı kayıtlarında köy;
halk arasında “Şaldiye” diye anılsa da resmî belgelerde Şadiye adıyla yer aldı.
O günlerde burada 52 hane ve 139 nüfus yaşamını sürdürüyordu.
Peki neden Şadiye?
Anlatılanlara göre bu topraklarda doğan ilk kız çocuğuna “Şadiye” adı verildi.
Şadiye…
Sevinç…
Müjde…
Ferahlık…
Sürgünün ardından toprağın bağrında açan ilk umut çiçeği…
Bu isim yalnızca bir bebeğin adı değildi.
Bir halkın yeniden gülümsemeye cesaret edişiydi.
Bir bebeğin adı, koskoca bir köyün yeniden hayata tutunmasının adı oldu.
Ve böylece köy uzun yıllar boyunca iki ismi birlikte taşıdı.
Bir yanında Çizemua’nın hatırası, diğer yanında Şadiye’nin umudu…
…
3. Dönem: Toprağın Alttan Gelen Sesi – Kırkpınar ve Mahallelerin Doğuşu
Kafkas muhacirleri yeni hayatlarını kurarken bu kez sözü Sapanca’nın kendisi aldı.
Samanlı Dağları‘nın eriyen karları toprağın damarlarına karışıyor, yer altındaki su yolları peş peşe yüzeye çıkıyordu.
Önce bir kaynak görünüyordu.
Sonra bir başkası…
Ardından bir diğeri…
Derken toprak, suyu saklamaktan vazgeçiyor;
her köşesinden berrak pınarlar fışkırıyordu.
İnsanlar bu cömertliğe tek bir isim verdi:
Kırkpınar.
Belki gerçekten kırk tane değildi.
Ama Anadolu’da “kırk”, çoğu zaman sayıyı da değil;
bolluğu, bereketi ve çokluğu anlatırdı.
Kırkpınar da işte bu bereketin adı oldu.
Sadece bir yer adı değil…
Suyun hafızası…
Toprağın dili…
Ve zamanın bıraktığı iz…
Bu su, mahallenin kaderini de şekillendirdi.
Hasanpaşa Mahallesi, kurucu Hasan Bey’in hatırasını yaşattı.
Soğuksu Mahallesi, buz gibi kaynakların serin nefesini adına taşıdı.
Tepebaşı Mahallesi ise göle yukarıdan bakan yamaçların adı oldu.
Bir yanda Şadiye’nin umudu…
Diğer yanda Kırkpınar’ın suyla büyüyen hafızası…
Uzun yıllar aynı toprağın iki ayrı sesi olarak birlikte yaşadılar.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılan idari düzenlemelerle birlikte Şadiye adı yavaş yavaş resmî kayıtlardan çekildi.
Geride yalnızca Kırkpınar kaldı.
Aslında kaybolan bir isim değil,
iki ayrı hikâyenin tek bir hafızada birleşmesiydi
…
Peki o “Kırk Pınar” bugün nerede?
Bugün Kırkpınar sokaklarında dolaşan biri, gerçekten kırk ayrı pınar göremeyebilir.
Çünkü zaman değişti. Yerleşim büyüdü. Bazı kaynaklar yolların altında kaldı, bazıları su hatlarına karıştı, bazıları ise sessizce toprağın derinliklerine çekildi.
Ama su kaybolmaz, yalnızca yer değiştirir.
Bugün hâlâ Soğuksu’nun üst eteklerinde, Hasanpaşa’nın yamaçlarında ve orman yollarında o serin nefesi hissedebilirsiniz.
Duyduğunuz yalnızca suyun sesi değildir; bir göçün, sabrın ve yeniden kök salan hayatların fısıltısıdır.
Belki Kırkpınar’ın tamamını artık göremiyoruz. Ama bir memleketin hafızası, yalnızca gözümüzün önünde duranlarla sınırlı değildir. Bazen bir çeşmede, bazen eski bir mahalle adında, bazen de kuşaktan kuşağa anlatılan bir hikâyede yaşamaya devam eder.
Kırkpınar’ın hikâyesi de tam olarak budur.
Adını sudan, geçmişini göçten, hafızasını ise burada yeniden hayat kuran insanlardan alır.
Çünkü Kırkpınar yalnızca bir mahalle değil; suyun ve insanın birlikte yazdığı yaklaşık yüz elli yıllık bir hikâyedir.
Kaynak
II. Abdülhamid Döneminde Adapazarı’nda Muhaceret (1877-1908)
Kırkpınar Soğuksu / Hasanpaşa Tarihçesi